Sunday, 18/04/2021

TRIẾT LÝ GIÁO DỤC

13:13 23/01/2019

TẠP CHÍ TRI THỨC XANH - CƠ QUAN LÝ LUẬN CỦA VIỆN KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG VÀ XÃ HỘI Khi xây dựng một nền giáo dục, nhất là khi làm “cách mạng giáo dục” như tinh thần của NQ 29 về “đổi mới căn bản toàn diện nền giáo dục của nước ta” hiện nay thì vấn đề triết lý giáo dục phải đặt lên hàng đầu. Nhưng cho đến nay, dù đã tiến hành một số đổi mới như đổi mới chương trình giáo dục phổ thông, đổi mới thi cử… những cơ quan có trách nhiệm cao nhất điều hành đổi mới giáo dục vẫn chưa công bố một triết ký mới chính thức được công nhận cho công cuộc đổi mới

Trong lịch sử giáo dục của nước ta, từ sau Cách mạng tháng 8 năm 1945, giáo dục nước ta cũng đã có những tư tưởng nêu ra làm mục tiêu giáo dục, xuất phát từ một triết lý giáo dục, dù triết lý đó chưa bao giờ được chính thức công khai công bố. Lời dạy của Bác Hồ “muốn có xã hội chủ nghĩa thì phải có con người xã hội chủ nghĩa” là mục tiêu giáo dục của một thời kỳ dài của đất nước. Trong nhiều thời kỳ khác nhau, mục tiêu của giáo dục khi thì đào tạo con người “vừa hồng vừa chuyên”, đào tạo con người toàn diện… Khi bắt đầu bàn về đổi mới giáo dục thì không ít các vị trí thức, không ít nhà giáo dục đều đặt vấn đề “triết lý giáo dục” của đổi mới giaó dục nước ta hiện nay là gì? … Nhưng cho đến nay vấn đề vẫn chưa được bàn bạc rốt ráo, cho đến nơi đến chốn, vì vậy chưa có một triết lý chính thức nào được thống nhất thừa nhận. Trước khi bàn đến triết lý mới cho nền giáo dục đổi mới, hãy nhìn lại nền giáo dục chúng ta trong thời gian dài vừa qua đã họat động dưới triết lý nào, mà nền giáo dục nước ta đã đào tạo ra những con người mà xã hội cũng như những nhà giáo dục, nhà lãnh đạo chính trị…đều cho là không đáp ứng nhu cầu phát triển đất nước, không đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học kỹ thuật và đặc biệt yêu cầu về tầm văn hóa nhân văn của con em chúng ta trong xu thế hội nhập hiện nay. Sự tha hóa về đạo đức, lối sống, về nhân cách, sự xuống cấp về nhận thức, về nhân sinh quan làm chúng ta nhức nhối; vấn nạn coi trọng bằng cấp, học giả lan tràn, coi trọng giá trị vật chất, không quan tâm đến giá trị tinh thần, giá trị truyền thống cuả dân tộc của nhân loại, buộc chúng ta phải xem xét lại triết lý của ngành giáo dục Việt nam. Nhìn lại cả quá trình giáo dục, xuất phát từ các mục tiêu, có thể nhận thấy có một triết lý xuyên suốt một thời kỳ dài của lịch sử giáo dục nước ta, nó hoạt động như một “triết lý ngầm” đang chỉ đạo nền giáo dục nước ta. Dù không phải là nhà lý luận giáo dục, nhưng từ kinh nghiệm thực tế quản lý ngành, từ những hiểu biết quốc tế, có thể khẳng định triết lý đã và đang làm kim chỉ nam cho giáo dục nước ta là nền giáo dục đào tạo “con người trung thành”. Khi Bác Hồ chỉ ra “muốn xây dựng xã hội chủ nghĩa phải có con người xã hội chủ nghĩa” thì chắc chắn Bác mong muốn giáo dục phải đào tạo con người hiểu biết về đường lối xã hội chủ nghĩa, phải trung thành với đường lối đó. Khi nêu mục tiêu vừa hồng, vừa chuyên chúng ta khẳng định con người mà nền giáo dục cách mạng vừa phải có trình độ chuyên môn nhưng đồng thời phải hồng tức là phải tuân thủ, phải tuân theo, phải trung thành với đường lối cách mạng, với đường lối xã hội chủ nghĩa. Các bậc tiền bối cách mạng ai cũng không khỏi băn khoăn thế hệ sau có đi đúng đường lối các cụ đã hy sinh cả cuộc đời, cả tuổi trẻ của mình để cống hiến, thì lẻ dĩ nhiên đều mong muốn trước tiên là thế hệ sau phải trung thành với đường lối đó. Luật Giáo dục đã xác định rõ “Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ tổ quốc” đã được thông qua làm yên lòng, tất cả và được tất cả chấp nhận. Trung thành với tổ quốc, với đất nước, với nhân dân là đúng, là chính xác.

PGS.TS.NGND Nguyễn Thế Hữu cùng các nhà giáo, nhà quản lý giáo dục lão thành ở CLB tư duy giáo dục TP.HCM.

Những con người được đào tạo ra, đã có nhiều người thành đạt, trở thành những “công dân tiêu biểu” của đất nước và giữ những trọng trách như đại biểu quốc hội, lãnh đạo cấp trung ương, cấp chính phủ, cấp bộ. Ai có thể nói rằng những người đó là không trung thành, họ vẫn đi theo Đảng, phục vụ Cách mạng, trung thành với Tổ quốc, với nhân dân. Khi Đảng tin, thì họ được xem như trung thành cả với tổ quốc, cả với nhân dân… Nhưng trong số họ không ít kẻ đã trở thành tội phạm ăn cắp, ăn chặn của dân, của nước. Như vậy, phải rà soát, xem xét trong mục tiêu giáo dục đang thiếu gì, đang bỏ sót hoặc không nhấn mạnh đủ tầm vấn đề gì trong những lần thay đổi, bổ sung, hoàn thiện mục tiêu? Khi xây dựng chương trình mới, những vị biên soạn chương trình cũng đã nêu những thay đổi về mục tiêu đào tạo của ngành giáo dục đó là nhà trường “từ cung cấp tri thức sang hình thành năng lực và phẩm chất”…  Rất đáng mừng về sự đổi mới đó. Từ sự đổi mới này đã đề cập một cách toàn diện từ chú ý đến nội dung khoa học kỹ thật, khoa học tự nhiên cũng như khoa học xã hội, đạo đức, nhân cách… và đặc biệt mục tiêu trong đổi mới thì giáo dục công dân đã quán triệt, xuyên suốt từ lớp 1 đến lớp 12. Chú trọng giáo dục công dân đối với tổ quốc là đúng. Nhưng qua đó có thể cảm nhận rõ ràng rằng chúng ta đang bị ám ảnh bởi triết lý, mục tiêu “trung thành”. Một người công dân tốt và thậm chí rất tốt, rất trung thành chưa chắc là con người tốt. Người công dân tốt là những người hoàn thành những nhiệm vụ công dân, người không vi phạm pháp luật. Nhưng chắc chắn cũng có những “công dân tốt” nhờ những vi phạm của họ như tham nhũng chưa bị phát hiện. Ở những “công dân tốt” này họ thiếu cái gì đó đã biến họ thành tham nhũng, lợi dụng chức quyền, bớt xén, ăn cắp của dân của nước, v.v… Đó là vì chúng ta coi nhẹ, thậm chí còn quên mục tiêu giáo dục phải xây dựng phẩm chất người”. Đó là phải xây dựng cho được những con người có nhân cách, lòng tự trọng, trung thực, nhân hậu, biết trọng danh dự, có chí khí…với hàng chục tiêu chí về “phẩm chất người”. Hãy nhìn lại, vì sao trong hàng chục năm qua chúng ta không nhắc đến phẩm chất “cao thượng”? Phải chăng cái xã hội này không còn điều kiện để xây dựng con người cao thượng, phải chăng chúng ta không còn đủ tự tin khi hướng đến đào tạo ra những con người có phẩm chất cao thượng? Khó có thể tin đổi mới căn bản toàn diện giáo dục thành công, nếu chúng ta không vượt qua được cái ngưỡng làm nền giáo dục của chúng ta trì trệ hàng chục năm qua. Một điều nhỏ thôi, nhưng thử hỏi khi làm đổi mới giáo dục ai sẽ dám thay đổi cách dạy lý luận chính trị hiện nay trong nhà trường, từ nội dung, thời lượng? Sẽ không có ai đụng đến vì vùng đó là vùng cấm. Đảng lãnh đạo đất nước, chịu trách nhiệm trước nhân dân về mọi tình hình. Chắc có vị cho rằng cách cách đặt vấn đề đó là “thoái hóa” là biến chất, thậm chí là phản động, muốn tấn công vào sự lãnh đạo của Đảng đối với giáo dục,… Hãy lắng nghe và đối thoại với cả chính mình, cứ chụp mũ, cứ quy kết kiểu ấy thì không thể vượt qua vật cản đối với ngành giáo dục nước ta. Đảng lãnh đạo đất nước, chịu trách nhiệm trước nhân dân về mọi tình hình của đất nước, trong đó có tình hình giáo dục. Hơn ai hết Bộ Giáo dục phải làm tốt chức năng tham mưu cho Đảng để đổi mới mục tiêu giáo dục, và xây dựng triết lý giáo dục mới cho công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện hiện nay của đất nước ta. Hàng chục năm qua giáo dục chỉ tập trung vào truyền thụ kiến thức, nhưng có thành công? Không! Nếu thành công sao có thể tồn tại những hiện thực đau lòng chỉ coi trọng bằng cấp, học giả, hầu như người học không quan tâm mình học được những gì trong nhà trường mà chỉ quan tâm làm sao tốt nghiệp được, có cái bằng, nên không từ bất kỳ thủ đoạn gian dối nào. Giáo dục đã quá coi trọng truyền thụ kiến thức, và về phần con người thì thiên lệch về giáo dục lòng trung thành mà thiếu quan tâm, không đặt đúng mức nhiệm vụ đào tạo, xây dựng những phẩm chất người ở người học. Thế giới cũng như dân tộc ta đã có những đúc kết về những phẩm chất con người tốt đẹp. Nhưng vì sự thiên lệch về nhận thức, về tư duy nên không coi trọng phẩm chất con người. Có một nhận định về con người có thể làm chúng ta “sốc” là từ những người chức trọng quyền cao đến những kẻ lưu manh, xã hội đen cũng đều giống nhau là đều tham. Làm chính trị, làm quản lý thì tham quyền lực, tham chức vụ, với lưu manh tham nhũng thì tham tiền của tham hưởng thụ. Cái gì có thể hạn chế, chống lại sự tham lam của con người? Đó là “phẩm chất người”. Ngành giáo dục phải gánh trọng trách giáo dục của mình, xác định rõ triết lý của công cuộc đổi mới căn bản toàn diện của nước ta là gì trước khi tiến hành các thao tác đổi mới cụ thể. Tôi cho rằng triết lý mới phải đầy đủ ba hợp phần để đào tạo ra con người mới của xã hội nước ta, đó là trí tuệ, nhân cách, chí khí của con người. Chúng ta cũng đã nhắc đến giáo dục toàn diện, thế là quá chuẩn! Nhưng đáng tiếc nói toàn diện nhưng quên nhắc đến nhân cách, quên nhắc một cách đầy đủ những “phẩm chất người”. Đến Đại Hội XII của Đảng mới nhắc đến vấn đề đạo đức của đảng viên đuợc đại hội nhất trí cao và quần chúng nhân dân hoan nghênh nhiệt liệt. Rõ ràng đây là độ trễ do nhà trường tạo ra. Một điều cần nói thêm là có những điều chúng ta nói hay, nói đủ nhưng giải pháp và phương thức triển khai tiến hành đào tạo không hiệu quả nên có những điều được nêu ra trở thành nói suông.  Phần giáo dục chí khí hầu như bỏ trống. Thiết nghĩ triết lý mới của nền giáo dục nước ta phải nêu đầy đủ và đúng mức phẩm chất “người” như đã đề cập. Xin được nêu ra suy nghĩ của mình về triết lý cho công cuộc đổi mới căn bản toàn diện nền giáo dục nước nhà theo tinh thần đề án giáo dục mà Hội nghị TW XI đã thông qua. Theo tôi triết lý đó phải bao gồm: giáo dục phải mở mang, nâng tầm trí tuệ về khoa học công nghệ và khoa học xã hội nhân văn - khai trí; giáo dục phải bồi dưỡng nhân cách phẩm chất con người - dưỡng tâm; giáo dục phải rèn luyện cả chí khí con người - luyện khí vì có nhận thức có đầu óc nhưng không có chí khí cũng không vượt qua được khó khăn được cám dỗ. Mong rằng những nhà trí thức, đồng nghiệp quan tâm đến sự nghiệp giáo dục cùng góp phần xác định cho được triết lý giáo dục mới chỉ đạo cho công cuộc đổi mới căn bản toàn diện của nước ta.

PGS.TS.NGND Nguyễn Thế Hữu

Chia sẻ bài viết

Tâm lý đám đông và những góc nhìn cần rõ ràng

Trước những dư luận trái chiều về bài viết ...

Tâm lý đám đông và những góc nhìn cần rõ ràng 16/04/2021

Gần 80 ứng viên ĐBQH ở Trung ương là giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ

Trong số 205 người được Trung ương giới thiệu ứng ...

Gần 80 ứng viên ĐBQH ở Trung ương là giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ 16/04/2021

Để ngày bầu cử thực sự là ngày hội của toàn dân

Bầu cử ở nước ta là quá trình các cử tri đưa ra ...

Để ngày bầu cử thực sự là ngày hội của toàn dân 16/04/2021

Dạy học trực tuyến giúp thúc đẩy chuyển đổi số trong toàn ngành Giáo dục

Ngày 30 tháng 03 mới đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo ...

Dạy học trực tuyến giúp thúc đẩy chuyển đổi số trong toàn ngành Giáo dục 16/04/2021

Rác thải khẩu trang - Dấu hiệu của một loại ô nhiễm mới

Hiện tại, đại dịch COVID - 19 hiện đã và đang ...

Rác thải khẩu trang - Dấu hiệu của một loại ô nhiễm mới 16/04/2021